آرتروز زانو یک بیماری تدریجی است. غضروف مفصل طی سالها ساییده میشود و بدن تا مدتها این ساییدگی را جبران میکند. به همین دلیل بیشتر بیماران وقتی به پزشک مراجعه میکنند که بیماری از مرحلهای گذشته که سادهترین درمانها جواب میدادند. این پنج نشانه معمولاً زودتر از درد جدی ظاهر میشوند.
۱. خشکی زانو در صبح یا بعد از نشستن طولانی
اگر زانوی شما صبحها یا بعد از نیم ساعت نشستن سفت میشود و چند دقیقه راه رفتن لازم است تا «باز شود»، این یکی از اولین علائم است. نکته تشخیصی مهم این است که خشکی آرتروز معمولاً کمتر از سی دقیقه طول میکشد؛ خشکی طولانیتر و همراه با تورم چند مفصل، بیشتر به بیماریهای التهابی مفصل اشاره دارد و بررسی متفاوتی میخواهد.
۲. درد هنگام پایین آمدن از پله
پایین آمدن از پله چند برابر وزن بدن را روی سطح مفصلی زانو وارد میکند. به همین دلیل، درد در پایین آمدن معمولاً زودتر از درد در بالا رفتن ظاهر میشود. اگر متوجه شدهاید که ناخودآگاه از پله برقی یا آسانسور استفاده میکنید، این یک تغییر رفتاری معنادار است.
۳. تورم متناوب بعد از فعالیت
زانویی که بعد از یک پیادهروی طولانی یا کار روی پا کمی پف میکند و روز بعد بهتر میشود، در حال دادن یک هشدار است: مفصل به بار وارد شده واکنش التهابی نشان میدهد. این تورم اغلب خفیف است و بهراحتی نادیده گرفته میشود.
۴. صدای ساییدگی همراه با احساس گیر کردن
تقتق کردن بدون درد زانو در بیشتر افراد طبیعی است و اهمیتی ندارد. آنچه باید جدی گرفته شود، صدای ساییدگی خشن همراه با درد یا احساس گیر کردن و قفل شدن لحظهای مفصل است؛ این ترکیب میتواند نشانه آسیب غضروف یا پارگی منیسک باشد.
۵. تغییر تدریجی شکل زانو
وقتی ساییدگی بیشتر در یک سمت مفصل رخ میدهد، زانو بهآرامی به همان سمت متمایل میشود و پا پرانتزی یا ضربدری میگردد. این تغییر آهسته است و اغلب خود فرد متوجه آن نمیشود؛ گاهی اولین بار اطرافیان یا یک عکس قدیمی آن را نشان میدهد. اهمیتش این است که انحراف، بار را باز هم بیشتر روی همان سمت متمرکز میکند و چرخه تخریب را تند میکند.
چه کاری میتوان کرد؟
آنچه در مراحل اولیه بیشترین اثر را دارد، سادهتر از چیزی است که تصور میشود:
- تقویت عضله چهارسر ران: مؤثرترین اقدام اثباتشده برای کاهش درد آرتروز زانو.
- کاهش وزن: هر کیلوگرم کاهش وزن، چند برابر آن از فشار وارد بر زانو کم میکند.
- تغییر نوع فعالیت: جایگزینی پله و دویدن روی سطح سخت با شنا و دوچرخه ثابت.
- بررسی بهموقع: یک رادیوگرافی ایستاده ساده، مرحله بیماری و تراز اندام را مشخص میکند.
در مراحل ابتدایی و متوسط، ترکیب این اقدامات با درمانهای غیرجراحی آرتروز زانو میتواند سالها درد را کنترل کند. تصمیم درباره تعویض مفصل زانو زمانی مطرح میشود که درد شبانه ادامه یابد و فضای مفصلی در رادیوگرافی از بین رفته باشد.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه پزشک نیست.